Ο νέος κόσμος που γεννιέται (του Λουκά Τσούκαλη)

Η Καθημερινή 21-9-2008

Ο νέος κόσμος που γεννιέται

Του Λουκά Τσούκαλη*

Οι πρόσφατες στρατιωτικές επιχειρήσεις στον Καύκασο και οι αντιδράσεις των κάθε λογής ενδιαφερομένων, ντόπιων και ξένων, μεγάλων και μικρομεσαίων, σηματοδοτούν μια νέα εποχή στην παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων.

Η περίοδος της αμερικανικής παντοδυναμίας, που ακολούθησε την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης, θα αποδειχθεί πιθανότατα εξαιρετικά βραχύβια. Η αλαζονεία των νεοσυντηρητικών διαχειριστών της νέας αυτοκρατορίας θύμιζε συχνά τον Αγγλο αποικιοκράτη μιας άλλης εποχής, που όταν δεν τον καταλάβαιναν οι ιθαγενείς επαναλάμβανε την ίδια εντολή πιο δυνατά. Υπερεκτίμησαν τα όρια της στρατιωτικής υπεροπλίας των ΗΠΑ, υιοθέτησαν μια μανιχαϊστική προσέγγιση σ’ έναν κόσμο εξαιρετικά σύνθετο, αλλά κυρίως αρνήθηκαν, ή απλώς δεν μπόρεσαν, να ιεραρχήσουν προτεραιότητες στην εξωτερική πολιτική με το σκεπτικό ότι η μόνη υπερδύναμη μπορεί να πετύχει τα πάντα ταυτόχρονα. Και όταν μάλιστα πιστεύεις ότι έχεις το δίκιο, ή ακόμη καλύτερα, τον Θεό με το μέρος σου, τότε τα πράγματα γίνονται εξαιρετικά επικίνδυνα όχι μόνο για τους άλλους αλλά και για σένα.

Δεν πρόκειται, βεβαίως, να υποβιβασθεί η αμερικανική υπερδύναμη στην κατηγορία των απλώς μεγάλων δυνάμεων. Τουλάχιστον, όχι στο ορατό μέλλον. Η διαφορά, όμως, σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια, είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αναγκάζονται ολοένα και περισσότερο να διαπραγματεύονται και να αναζητούν συμμάχους, αποδεχόμενες τους περιορισμούς που επιβάλλει μια παγκόσμια πραγματικότητα με περισσότερους του ενός πόλους ισχύος. Η νέα αυτή πραγματικότητα φαίνεται να είναι πιο εύκολα αντιληπτή στο στρατόπεδο του Ομπάμα απ’ ό,τι στο στρατόπεδο του Μακέιν.

Με αφορμή το ολέθριο σφάλμα του προέδρου της Γεωργίας, η Ρωσία των Πούτιν και Μεντβέντεφ ανέλαβε να προσγειώσει όλους απότομα στη νέα πραγματικότητα. Και είχε προετοιμάσει επιμελώς στρατιωτικές επιχειρήσεις και διπλωματικά επιχειρήματα δανεισμένα από το κλασικό ρητορικό οπλοστάσιο της Δύσης: εθνοκάθαρση, γενοκτονία, ανθρωπιστική παρέμβαση, αυτοδιάθεση. Ολες οι γνωστές λέξεις ειπωμένες με ρωσική προφορά. Μην ψάχνετε όμως για απόλυτες έννοιες στον Καύκασο. Εκτός αν είστε πολιτικός ή διπλωμάτης σε διατεταγμένη υπηρεσία. Τότε μπορείτε να είστε οικονομικός με την αλήθεια και την ιστορία – λόγω επαγγέλματος, βεβαίως.

Πάνε οι παλιές καλές ημέρες που η Ρωσία προσποιούνταν ότι έχει μια δημοκρατία σαν των Δυτικών, ενώ εκείνοι με τη σειρά τους προσποιούνταν ότι της φέρονται ως ίσος προς ίσον. Ο Πούτιν (πιθανόν και ο Μεντβέντεφ) είναι πιο ωμός, δεν προσποιείται. Η Ρωσία έχει πλέον κράτος που λειτουργεί, συχνά με αυταρχικό και σίγουρα όχι πολύ δημοκρατικό τρόπο (με τρομάζουν τα όνειρα του Χρ. Γιανναρά για τον Ελληνα Πούτιν). Η Ρωσία έχει μεγάλα συναλλαγματικά και ενεργειακά αποθέματα, αλλά επίσης σημαντική οικονομική και τεχνολογική εξάρτηση από τη Δύση. Το «εγγύς εξωτερικό» αγγίζει ευαίσθητες χορδές της ρωσικής πολιτικής. Το αν οι χορδές αυτές μπορούν να πάλλονται σε αρμονία με την αρχή της εθνικής κυριαρχίας στους γείτονες θα το μάθουμε στην πορεία. Πολλά θα εξαρτηθούν σίγουρα από τη συμπεριφορά Ευρωπαίων και Αμερικανών. Ο νέος ψυχρός, και ενίοτε θερμός, πόλεμος δεν μπορεί και δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένος.

Η κινεζική αντίδραση στα γεγονότα του Καυκάσου επιβεβαίωσε για μια ακόμη φορά ότι η ανερχόμενη δύναμη της Ασίας, με κινητήριο μοχλό την οικονομία, δεν είναι εξ ορισμού σύμμαχος της Ρωσίας, αλλά ούτε καμιάς άλλης χώρας. Με τη διάχυση ισχύος σε περιφερειακά κέντρα, οι διεθνείς συμμαχίες δεν θα είναι πάντα κτισμένες από μπετόν. Αλλωστε, σε θέματα μειονοτήτων και αυτοδιάθεσης, οι Κινέζοι έχουν τις δικές τους ευαισθησίες – και όχι μόνον οι Κινέζοι. Προφανώς, έτσι εξηγείται η απροθυμία που έδειξε μέχρι σήμερα η μεγάλη πλειοψηφία των μελών των Ηνωμένων Εθνών να αναγνωρίσουν την ανεξαρτησία του Κοσσυφοπεδίου.

Η Ευρώπη αισθάνεται αμήχανη γιατί η ίδια επένδυσε σε κανόνες δικαίου, ενώ οι ανερχόμενες δυνάμεις σε άλλες περιοχές του κόσμου δεν δείχνουν ανάλογο ενθουσιασμό. Και διχασμένη, γιατί άλλες οι ευαισθησίες και οι ιστορικές μνήμες των Πολωνών και των Λεττονών και άλλα τα συμφέροντα Γερμανών και Γάλλων, ενώ εμείς προσπαθούμε να κρατήσουμε λεπτές ισορροπίες. Με τη συμφωνία που υπέγραψε με τον Ρώσο πρόεδρο για την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από το γεωργιανό έδαφος (εκτός Ν. Οσετίας και Αμπχαζίας) και την αντικατάστασή τους από Ευρωπαίους παρατηρητές, ο πρόεδρος Σαρκοζί είχε μια σημαντική διπλωματική επιτυχία. Αρκεί να εφαρμοστεί. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ έχει εκφράσει δημόσια τις αντιρρήσεις του (ενδιαφέρον και αυτό). Πιστεύει όμως κανένας στα σοβαρά ότι μια τέτοια συμφωνία με τη Ρωσία θα ήταν δυνατή αν στην καρέκλα του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου τύχαινε να βρίσκεται κάποιος άλλος με λιγότερο ειδικό βάρος; Εξωτερική πολιτική με εκ περιτροπής προεδρίες ανά εξάμηνο μοιάζει με άνοστο ανέκδοτο. Περιμένουμε την επικύρωση της Συνθήκης της Λισσαβώνας για να τεθούν πιο στέρεες βάσεις για την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Και αυτή, με τη σειρά της, εξαρτάται από τις ευαισθησίες των Ιρλανδών περί αμβλώσεων μεταξύ άλλων. Μεταμοντέρνα Ευρώπη!

Σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία, οι κρίσεις δεν γνωρίζουν σύνορα. Το μαθαίνουμε και αυτό σήμερα. Ο νέος κόσμος που γεννιέται θα είναι σύνθετος, ασταθής, απρόβλεπτος και σίγουρα όχι αγγελικά πλασμένος. Θα απαιτεί σύνεση, ευελιξία και γερά νεύρα, κυρίως όταν πρόκειται για μικρότερους παίκτες.

* Ο κ. Λ. Τσούκαλης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και πρόεδρος του ΕΛΙΑΜΕΠ (tsoukalis@eliamep.gr).

Η Γεωργία στο κρεβάτι του Προκρούστη

Της Χριστιάννας Λούπα

«Αυτό που ουσιαστικά διακυβεύεται από την κρίση μεταξύ Ρωσίας και Γεωργίας είναι το είδος του ρόλου που θα διαδραματίσει η Ρωσία στο νέο διεθνές σύστημα», παρατηρεί ο Δρ. Brzezinsky, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο της Κολούμπια και πρώην Σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ.

Παράλληλα, ο Ρώσος πρόεδρος Μεντβέντεφ προέβη σε σκληρές δηλώσεις κατά τη διάρκεια συνέντευξής του που μεταδόθηκε από τη ρωσική τηλεόραση λίγο πριν την επίσκεψη του ισχυρού αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Ντικ Τσένυ, στη Γεωργία: «Για εμάς, το σημερινό καθεστώς στη Γεωργία έχει καταρρεύσει. Ο πρόεδρος Σαακασβίλι δεν υπάρχει. Είναι ένα πολιτικό πτώμα».

Ας σημειωθεί εδώ ότι ο «πρίγκιπας του σκότους», όπως συνηθίζουν να αποκαλούν τον Αμερικανό αντιπρόεδρο, υποσχέθηκε στη Γεωργία παροχή βοήθειας ύψους 1 δις δολαρίων για την ανοικοδόμηση των υποδομών της χώρας που καταστράφηκαν από τις εχθροπραξίες κατά τον πόλεμο των πέντε ημερών, ενώ με τη λήξη της πρόσφατης ανεπίσημης συνόδου των υπουργών Άμυνας των 26 χωρών-μελών του ΝΑΤΟ, κατά τη διάρκεια της οποίας συζητήθηκε και το ζήτημα της Γεωργίας, ο εκπρόσωπος του γενικού γραμματέα της Συμμαχίας, Τζέιμς Απατουράι, δήλωσε: «Αυτό που μπορώ να πω είναι δεν υπάρχει τίποτα το προκλητικό στο να στηρίζουμε τη δημοκρατική ανάπτυξη στη Γεωργία, ούτε στο γεγονός του να τη βοηθούμε να επιτυγχάνει τις φιλοδοξίες της και να προσεγγίζει το ΝΑΤΟ».

Ο Ρώσος υπουργός Άμυνας Ανατόλι Σερντιούκοφ ωστόσο, ανακοίνωσε την εγκαθίδρυση στρατιωτικών βάσεων 7.600 ανδρών στη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία, μία ημέρα μετά τη δέσμευση που έλαβε ο προεδρεύων του Συμβουλίου της ΕΕ Νικολά Σαρκοζί από τον Ρώσο πρόεδρο για την απόσυρση των ρωσικών δυνάμεων από το κυρίως έδαφος της Γεωργίας.

Μολονότι οι ΗΠΑ αναμφίβολα έχουν παίξει το ρόλο τους σ’ αυτόν τον πόλεμο, υποδαυλίζοντας την Ν. Οσετία σε εξέγερση, δεν θα πρέπει να υποτιμηθεί καθόλου ο ρόλος της Ρωσίας σ’ αυτό το παιχνίδι συμφερόντων, αφού στην προσπάθειά της να πάρει τον έλεγχο της περιοχής, κατά την τελευταία συνάντηση κορυφής του ΝΑΤΟ στην Ρουμανία τον περασμένο Απρίλιο, ο τέως πρόεδρος της υπερδύναμης, Βλάντιμιρ Πούτιν, είχε υπογράψει διακήρυξη στην οποία η Αμπχαζία και η Γεωργία παρουσιάζονταν ως de facto μέλη της Ρωσικής Ομοσπονδίας.

Με τον πόλεμο αυτό επομένως η Ρωσία ήθελε να δώσει ένα μάθημα - παράδειγμα σε όλες τις πρώην σοβιετικές περιοχές για το τι θα συμβεί αν τολμήσουν να συνάψουν στενότερους δεσμούς με την Δύση, παρά την αντίθεση της Μόσχας.

Ο Τάσος Κοκκινίδης στην Ισοτιμία (23/8/2008) εξ άλλου, πολύ εύστοχα σχολιάζει: «Οι Ρώσοι «τρίβουν τα χέρια τους» με την αυτοκτονική πρόκληση της Τιφλίδας. Κατάφεραν να διαμελίσουν την Γεωργία, καταφέροντας ισχυρό πλήγμα στον στενότερο σύμμαχο των ΗΠΑ στην περιοχή και παράλληλα υπονόμευσαν τις εναλλακτικές διαδρομές των αγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου προς την Ευρώπη».

Είναι γνωστό άλλωστε, ότι από το έδαφος της Γεωργίας περνούν τρεις αγωγοί, ένας φυσικού αερίου και δύο πετρελαίου, ενώ η Μόσχα απέδειξε ότι με μια κίνηση μπορεί να κλείσει την στρόφιγγα και να παραλύσει τις χώρες της ΕΕ, που εισάγουν κατά μέσο όρο το ένα τέταρτο των αναγκών τους σε φυσικό αέριο από την Ρωσία.

Ο υπουργός εξωτερικών της Σουηδίας Καρλ Μπιλντ πάντως, έχει διαπιστώσει αναλογίες μεταξύ της «δικαιολογίας» του Πούτιν για εδαφικό κατατεμαχισμό της Γεωργίας – λόγω της παρουσίας Ρώσων στη Ν. Οσετία – και της τακτικής του Χίτλερ έναντι της Τσεχοσλοβακίας, όταν το 1938 εισέβαλε για να απελευθερώσει τους γερμανόφωνους της Σουδητίας.

Πολλοί επίσης παρομοιάζουν τη στάση των Ρώσων έναντι της Γεωργίας με ό,τι έκανε ο Στάλιν στη Φιλανδία: υπονόμευση της κυριαρχίας ενός μικρού δημοκρατικού γείτονα μέσω της χρήσης βίας. Στην πραγματικότητα, όπως υποστηρίζει ο Brezinsky, ηθικά και στρατηγικά, η Γεωργία είναι η Φιλανδία των ημερών μας.

Εν πάση περιπτώσει, είτε οι παραπάνω θέσεις ακούγονται ακραίες, είτε όχι, ένα είναι βέβαιο: οι ανθρώπινες ζωές δεν έχουν καμία απολύτως αξία μπροστά στον αμείλικτο χορό των εκατομμυρίων και οι αποφάσεις των ισχυρών της Γης, παίρνονται πάντοτε ερήμην των ανυποψίαστων λαών, που άθελά τους παίζουν το παιχνίδι τους.